|
Причини висельованя руснацох з старих крайох
Простор на
хторим жили Руснаци барз часто було место войнох. Войни ше
водзели медзи князами за териториї, тиж и медзи державами а
и медзи цивилизациями (дума ше на нападанє Татарох, а после
и Туркох). Причини у селєню Руснацох можеме найсц у
шлїдуюцим: понеже ушоренє було феудалне, кмети (селяне) мали
одредзени час у року робиц и обрабяц жем феудалного пана.
Так у XV вику у Галичини, селян мал
панови одробиц 14 днї до рока. У XVI
вику то ше звекшиє на два, а потим и на три-штири днї до
тижня. Так практично, селянє мушєли робиц лєм за пана, док
їх жем оставала нє поробена. Же би панове прицагли цо вецей
селянох вони часто давали одредзени олєгчаня селяном як
наприклад: же нє муша плациц даванє у порциї шлїдуюци 4-12
роки. Тото право Руснаци барз хасновали та озда су и прето у
Угорскей наволани gens vaga-блукаюци
народ. Понеже териториї на хтори
жили Руснаци у XIV
вику, починаю помали заберац турки, обставини за живот
поставаю вше чежши пре стални войни и вше векши порциї. Так
глєдаюци лєпши условия за живот приходзи до селєня Руснацох.
Присельованє
Руснацох до Бачки
По длугoрочних
войнох 1699. року подписани мир медзи Габзбуршску монархию и
Турским царством, по хторим Бачка вошла до составу монархиї,
та так державна комора постала власнїк тей жеми. Понеже
войни вичерпали державну касу, держава обчековала же єй
новоосвоєни жеми принєшу вельки приходи, а Бачка постанє
житнїца. Медзитим тутейши жителє хторих було барз мало, а
були то углавним Серби и Бунєвци хтори ше занїмали з
статкарством и часточно з польопривреду, продуковали лєм за
свойо потреби, нє продуковали досц же би и комора мала даяки
векши приходи. Постало ясне же комора нє достанє векши
приходи кед же нє настанї (населї) тоти краї з людзми. Так
власц приходзи на идею и почина правиц плани о колонизациї.
Угорска дворска комора и влада у Бечу мали розлични идеї як
би требала випатрац колонизация. Комора плановала населїц
зоз землєдїлцами обласци коло Тиси и Дунаю, розвиц моцну
польопривреду, а жито и други польопривредни продукти
вивожиц по рикох до варошох монархиї, а нукашньосц жеми
зачувац за интензивни розвой статкарства. Влада у Бечу ше
закладала же би ше цо масовнєйше населєли Нємци, хторих
тримала за найкултурнєйших и найбаржей прихильних за розвой
полопривреди и статкарства. Беч раховал же нємецки колонисти
швидко подзвигню привредни уровень тих крайох. Насельованє
Нємцох до Бачки и Банату нє рушело так як у Бечу плановали.
Селянє хтори мали искуства у интензивней польопривредней
продукциї мали добри условия за живот у Нємецкей и нє були
заинтересовани за селєнє до крайох дзе би рушели скоро од
нїчого. Тоти цо нє мали привредне искуство и роботни
навикнуца нє були найприкладнєйши за насельованє до крайох у
хторих мали постац порушоваче привреди. Же би поспишели и
так слабе присельованє держава мала видвоїц такой на початку
вельки пенєж понеже було плановане помаганє приселєних.
Приселєнци би достали жєм за обрабянє, пажици, помогнє ше им
правиц хижи, достали би и нашенє за шаце, статок за обрабянє
жеми, католїцка держава им направи церкви. Ремеселнїки мали
достац потребни алат и пожички, а кажди хтори ше ту оженї,
направи хижу и так докаже же сце остац мал достац од держави
дарунок у пенєжу и житу. Медзитим, штредком
XVIII держава за тото
не мала пенєжи та комора превжала конкретни крочаї.
Дошлєбодзели же би ше почали насельовац и други
народи-Мадяре, Словаци, Руснаци.
Присельпванє Руснацох зоз Закарпат’я до Бачки
почало штерацетих рокох XVII вика. Уж
теди у даєдних пописох мож стретнуц и даєдни руски
презвиска, медзитим остава нєясне же чи ше вони приселєли чи
то лєм людзе хтори пре чежки живот глєдали лєпши условия. У
попису жительох у Кули 1743. року нє находзиме руски
презвиска. Медзитим, 1756. року даєдни жителє Керестура
виявйовали же вони з Горнїци до Кули пришли ище 1743. Кед ше
руснаци почало селїц до Керестура, и тоти з Кули ше тиж так
преселєли.
У
попису жительох Кули 1746. року записани и троме
Руснаци-Петро и Янко Хома и Янко Маковицки. Коло їх менох
призначена и националносц-Ruthenus-русин.
После нїх пришли ище 11 фамелиї з обласци Мишковцу, а 1751.
року ище пейц фамелиї.
Валал
Керестур бул на тим месце и пред приселєньом руснацох. 1554.
року у керестуре були лєм три хижи, а 1590. -21 хижа.
Познєйше 1715. поку Керестур мал дзешец ґаздох, односно
власнїкох жеми хтори мали плациц порцию. 1721. року мал 13
ґаздох, 1725-26. 20 ґаздох, 1728. 24 ґаздох шицки серби.
Року 1741. Керестур ше спомина як пусте населєнє, понеже ше
шицки жителє преселєли до Челарева.
Нєт
познати податки на основу хторих би ше могло твердзиц же ше
Руснаци почали присельовац до Керестура скорей як 1751.
року. По народней традициї, Руснаци ше до Керестура почали
присельовац медзи 1745-46. року. Так записане у старих
хронїкох. И Костелнїк у своєй хронїки наводзи же ше перше
населєли 11 особи або фамелиї до Кули або на Косцелїско
(сиверо-заходна часц керестурского хотара блїжей кули) 1746.
року.
Официйно, насельованє почало 17. януара 1751. року,
кед администратор коморских маєткох у бачки Франц Йосиф де
Редл подписал и дал шлєбоднякови Михайлови Мункачийови з
валалу Червенова, з жупаниї Береґ, конракт о насельованю до
Керестура 200 фамелийох Руснацох грекокатолїкох з горнїх
крайох Угорскей-Горнїци. Тот дзень мож тримац за родзени
дзень Руского Керестура як руского населєня. У контракту о
насельованю ясно наглашене же ше до Керестура можу приселїц
лєм руснаци хтори маю право шлєбодного селєня и же маю буц
грекокатолїки. Шлїдзи контракт у цалосци.
“
Долу подписани дава до знаня шицким хторих ше дотика же
пустара з меном надь (вельки) Керестур у кральовским
корунским Бачким дистрикту резервовна за 200 униятски
(грекокатолїцки) фамелиї хтори ше ту сцу населїц, под
шлїдуюцима условиями:
1.Дошлєбодзує ше же жителє хтори ше сцу населїц на спомнуту
пустарумаю буц грекокатолїки
2.Нє буду
крипаки, алє ше их будзе тримац за жительох з хторима Комора
зложи контракт
3.Кед же ше
жительство нательо звекша же нє будзе мац досц жеми, да ше
му под аренду вецей пустари на ти коморским маєтку
4.Понеже
жителє буду мушиц сами себе правиц хижи зоз валькох, Жупания
их ошлєбодзує штири роки од своїх порцийох и пбовязкох, а
Комора два роки од своїх. По двох рокох без огляду кельо ше
звекша число жительох, буду рочно плациц нє вецей як 300
форинти, а зоз зарна буду давац єдну седмину. Нє буду плациц
дзешатину од капусти, конопи и другей желєняви
5.Карчму
можу тримац од 1.10. по 31.03, а месарня ше им да под аренду
6.У валалє
можу мац тарґовца-дутяндїйоша, хтори будзе плациц
предвидзену таксу
7.Жителє нє
годни хто сце дзе зосце рубац древа, а древо за будованє
годни достац рубац з дошлєбодзеньом кральовского
администратора
8.Понеже
шицки маю право шлебодного селєня, годни предавац хижи,
винїци и други маєтокзоз знаньом панства, а дзешатину буду
мушиц виплациц паньству. Тиж так буду мущиц вимириц длуство
панству, жупаниї и општини (кед ше зозсцу виселїц з валалу)
9.Забранює
ше сцекац з валалу у чаще шлебодних рокох. Комора каждому
приселєнцови ґарантує роботу.
У Зомборе,
17.01.1751. Франц Йосиф де Редл”
По контракту з 1751. року предвидзене же би ше приселєли 200
фамелиї, алє их того року випатра пришло менєй. Костелнїк
наводзи же 1751. року кед основана грекокатолїцка парохия,
було коло 120 руски фамелиї. Року 1756. у Руским Керестуре
було 400 жительох, цо значи же ище нє було 200 фамелиї.
Насельованє ше предлужує, так 1764. було 1.341 житель, 1765.
-1433, 1766. по єдним попису 1.384 а по другим 1.306, можеме
заключиц же ше єдни насельовали и оставали, док други
одходзели. По попису з 1771. року Керестур мал 1.700, 1792.
коло 2.100. Насельованє Керестура тирва по 1764-65. рок, од
теди звекшанє жительох було резултат природного приросту.
Од половки XVIII
вику, Руснаци ше до бачки присельовали зоз широкей терирориї
сиверо-восточней Угорскей, з тедишнїх жупанийох-Унґ, Уґоча,
Береґ, Сатмар, Мараморош, Шариш, Земплинь, Спиш, Абауй,
Торна, Борош, Гевеш, Саболч и Чанад.
Привредни
живот Руснацох у Бачкей
Контракт о насельованю Руснацох бул основа за ушорйованє
одношеньох медзи новима колонистами и державу, т.є. Комору
як власнїком жеми. У тим чаше скоро шицка жем була у
власносци комори. У контракту було поведзене же Руснаци нє
буду крипаки, алє коморски поданїки и же им комора да жем на
хаснованє. У тим чаше 1736-72. рок применьовал такволани
Траунов урбар. По нїм кажди селян хтори достал од феудалца
на хаснованє цалу сесию жеми (сесия виношела коло 30 гольти
жеми и 20 гольти луки) мал рочно плациц шейсц форинти на два
заводи: три на дзуря а три на шицких сятих. Тоти цо нє мали
жеми а мали свою хижу плацели феудалцови 1 форинт и 30
ґрайцари, а тоти цо нє мали анї жеми анї хижу плацели лєм 1
форинт. Селянє могли достац на хаснованє цалу сесию, ¾, ½,
або ¼ сесиї, та спрам того плацели и обовязки. Од
польопривредних продуктох давали 1/9, док од желєняви и
овоци нє давали нїч. Рочно кажди селян мал одробиц у
феудалца-валснїка жеми 12 роботни днї-роботна рента, у нашим
случаю феудалєц то комора. Окрем комори требало плациц и
державну порцию-контрибуцию, хтора ше найчастейше хасновала
за витримованє войска, мушели палциц и жупаньску порцию,
курирску-ордонансну службу, мушели превожиц соль з Баї и
витримовац пандурох хтори мали отримовац порядок у валалє.
Руснаци хтори ше приселєли до Керестура були ошлєбодзени на
4 роки од жупаньскей и на 2 роки од коморских даваньох и
порцийох (то були так волани шлєбодни роки). З
випродукованих польопровреднох продуктох 1/7 мали дац
комори.
Найвекша часц
жительох у Керестуре ше занїмала з землєдїлством алє було и
ремеселнїкох: ковальох (найчастейше то були циґанє),
колєсарох, скравцох, чижмарох, млїнарох, столарох, кушнїрох,
пинтерох и других. Постоял и священїк, або аж и двоме,
дзияк, церковнїк, дзвонар, учитель, писар, валалски пандуре,
бабици... У перших пописох споминаю ше и слугове алє лєм по
мену при ґаздови.
Випара же Руснаци хтори ше приселєли до Керестура добре
вихасновали шлєбодни роки. Понаправяли себе хижи и почали
добре ґаздовац. Кед бул добри рок. нє було чежко повиплацац
шицки предвидзени порциї и даваня. Алє, нє вше було так. Кед
бул слабши рок, кед була суша, кед миши знїщели урожай, або
найчастейше кед бул дижджовни рок були слаби урожаї. Теди
людзе нє вше могли вимириц даваня, дакеди им остало барз
мало а дакеди скоро нїч. Жичали зарно од комори за шаце або
жито за хлєб, хторе би виплацели з шлїдуюцей жатви. Так ше
знало случиц же нагромадзовали длуства окреме кед рок за
роком були нєродни.
Кед ше ту
присельовали, жеми за обрабянє було надосц. Кажде обисце
могло достац тельо жеми кельо сцело, односно кельо ше
тримало же може поробиц зоз статком хтори мало и зоз
роботнима руками кело их було у обисцу. Медзитим, случовало
ше велї, кед прицисла бида и длуства, були порихтани комори
врациц одредзену часц жеми же би ше им нє громадзели
длуства.
Од житаркох найвецей ше продуковало жито, потим ярец, овес,
просо, раж и кукурица. Кед бул добри рок звишок урожаю ше
предвало на пияцох у Зомборе, Кули, Новим Садзе, Баї,
Сеґединє. Битне повесц же транспорт роби бул барз драги.
Виношел 1/5 а дакеди аж и ¼ роби. Статок ше слабше ховал
понеже нє було досц пасовиска на хторих би ше напасал
статок.
У XVIII
вику, на териториї нєшкайшей Войводини, власц почина укладац
до розвою гадвабкарства. Комора орґанизовала и надпатрала
садзенє ягодових древкох, упуцовали людзох як маю пестовац
гадвабну гушенїцу. Робота нє була чежка. Требало мац єдну
просторию з полїчками на хторих би ше змесцело гушенїци и
вец им ношиц ягодово лїсца. Держава одкупйовала ґалетки так
же ше могло дойсц до динара и на тот способ.
У Угорскей бул
1767. року принєшени нови урбар на основи хторого ше мало
ушориц одношеня медзи власнїками жеми и поданїками хтори ю
хасновали. Угорски урбар запровадзени у Бачки 1772. року. По
нїм жем у Керестуре (Керестурским хотаре) оценєна як плодна,
а пасовиска и луки як добри, цо ше особлїво тимало як
вигодне за жительох. Як нєвигодносц наведзене же у Керестуре
нєт древа и наду, а то бул важни материял за превенє хижох.
По тим урбаре селян хтори мал свою хижу плацел комори 1
форинт (половку на дзуря, а другу половку на михала). Ґу
тому , селян хтори хасновал цалу сесию жеми ( сесия = 32
гольти орачей жеми и 22 гольти лукох, дзе ше гольт рахує як
1100 квадратни вати) мал рочно плациц, односно дац двойо
курчата, два вимишковани тлусти когути, 12 вайца, галбу
препраженого масла. Трицец сесиї вєдно мали дац єдно целє
або место нього заплациц форинт и 30 ґрайцари. Кед же
спомнуте нє давали у натури, селян хтори мал 1 сесию мал
заплациц проциввредносц – 37 ґрайцари. Окрем того, тот цо
мал єдну сесию мушел до рока одробиц панству безплатно 52
днї зоз запраганим статком або 104 днї на рукох и дац коч
зоз запрагу на длугу драгу, за превоз солї або других
продуктох за потреби комори. Натурална рента виношела 1/9
або 1/10 випродукованих польопривредних продуктох и статку.
Урбар з Керестура зачувани, а цо интересантне то же гоч
урбар мал буц на язику хтори розумя и гоч у Бечу бул
одштампани урбар по руски, у Керестуре урбар бул на
мадярским язику.
У Керестуре
теди було 268 селянски обисца хтори мали жеми, 25 обисца
хтори мали хижу а нє мали жеми и 25 обисца цо нє мали анї
жеми анї хижу. Обисца хасновали вєдно 146 и 6/8 сесиї жеми.
Попри спомнутей жеми керестурска општина достала од комори
як бенефициї 45 гольти жеми и 30 гольти луки, на хторих ше
находзели парохийни дом, школа, квартирни дом (дзе були
змесцени вояци хторих валал мал витримовац), валалска хижа,
новтарушова хижа, карчма, општински гамбар.
У Керестуре
1778., року лєм пейц обисца хановали цалу сесию жеми, 100
обисца по ¾ сесиї, 102 обисца по ½ сесиї и 57 обисца по 1/4
сесиї., 29 обисца хтори нє мали або мали менєй жеми та су не
раховани як селянски, 20 обисца нє мали хижу.
1783. року у Керестуре було 294 селянски обисца хтори
хасновали 207 и ½ сесиї, 34 обисца мали хижу а нє мали жеми.
Того року виробена и велька ґеодетска мапа.
Дужтвени живот
Руснаци у своїх нових валалох були повязани у рамикох
политичней општини, у рамикох церкви-парихиї и у рамикох
школи, у хторих ше одвивала найвекша часц їх дружтвеного
живота. Медзитим людзе ше орґанизовали и на други способи.
Прадки, хтори у основи мали роботни характер (предки – од
прясти, цо значи пресц) достали дружтвени характер. Людзе
ше, найчастейше вжиме, сходзели по обисцох. Жени и дзивки
найчастейше предли. На прадки приходзели и хлопи и леґинє.
Дзе ше зишло векше дружтво, бешедовало ше о каждодньовим
живоце роботи, медзитим приповедало ше приповедки,
здогадованя, анеґдоти з старого краю и шпивало ше шпиванки
хтори здогадовали на стари край.
Младеж мала
свойо прадки. На лєтних прадкох ше нє предло алє то були, як
цо зазначене у старих документох, прави забави за младих.
Паноцове тримали же ше младеж на нїх лєм губи, же вони
спричинюю опадованє моралного живота и прето их треба
забранїц.
Можеме спомнуц
же аж од половки XIX вику, женєли ше
17-18 рочни леґинє и одавали ше 15-16 рочни дзивки, док
скорей було иншак.
Приселєнци єден час отримовали вязи з старим крайом, богати
дакеди аж и пошли нащивиц родзину на Горнїцу. Кед ше дахто
нови приселєл з Горнїци, вше ше чекало поздрави од родзини з
старого краю.
Просвитни живот
Руснаци до Бачки пришли з досц моцну традицию цо ше дотика
просвити. На тот способ можеме пояшнїц же после приселєня и
снованя церкви основали и школу. Руска школа у Керестуре
почала робиц 1753. року. Нє зна ше же хто бул перши учитель.
Учитель бул обично и дзияк. Учительска плаца була нательо
мала же з нєй нє могол вижиц анї єден учитель, та прето бул
у исти час и дзияк. Дзеци теди нє вельо ходзели до школи.
През жиму дакеди нє ходзели понеже нє мали цо облєчиц. До
школи ходзели вецей хлапци як дзивчата. Перши школски
будинки були не вельки, набивани, та часто препадали од
влаги як и други хижи. Школа збудована 1760. року и досц
швидко препадла. Вец 1765/66. року вибудована нова школа,
хтора тирвала по 1778. рок. Теди уж була досц дотирвала, а и
число школярох ше звекшало та ше нє месцели до будику.
Кнїжки теди були барз драги и ридки ра их мали лєм учителє.
Вони их приношели з Горнїци або их отамаль набавяли. Як
школски кнїжки хтори ше хасновали то: руски буквари,
катехизми (по руски), псалтири и часослови. Дзеци учели
читац з буквара, познєйше читали и зоз часослова и псалтира.
Хлапци хторим ишло читанє читали у церкви апостол. У школи
ше вельку увагу пошвецовало христянскей хауки, учело ше и
обряди и обичаї.
Церковни и вирски живот
У контракту о насельованю Руснацох до Керестура наглашене же
ше до ньго маю приселїц лєм грекокатолїки. Такой 1751. року
у Керестуре основана прекокатолїцка парохия хтора була под
юриздикцию римокатолїцкей архиепископиї у Калочи.
Першу церкву у
Керестуре руснаци збудовали 1753. року. Дошлєбодзенє дал
калочски архиепископ Франьо Клобушицки, хтори ю и пошвецел.
Конструкция була древена, слупи и колїки облїпени з блатом.
1762. року була оправяна, а седемдзешатих дослужела и
требало правиц нову. Теметов ше находзел такой при церкви.
Перши грекокатолїцки сященїк у Керестуре бул Михайло
Кевежди.
Седемдзешатих
рокох ше почина роздумовац о новей церкви. Почало ше зберац
пенєж, а 1778. було напечене 300.000 цегли. Керестурска
општина модлєла комору же би як патрон помогла будованє
церкви, алє комора нє дала нїч. Царица Мария Терезия дала на
правенє Керестурскей церкви 4000 форинти. Церква ше почала
будовац 1778. а закончена є 1784. року. Теди була ушорена
тельо же би ше у нєй могли отримовац богослуженя. Церкву и
иконостас омальовал маляр Арсениє Теодорович Пантасич 1793.
року. Пошвецел ю владика Силвестер Бубанович 1979. року.
Перши парохийни дом направени при церкви, а други нови
напревени1772. року. Бул напревени з плетеру, облїпени з
блатом. У нїм жил лєм парох, а капелан мал свою хижу.
Историйни
податки хасновани з кнїжки мр. Янко Рамач – Крадка
история Руснацох. Кед дакохо инересує вецей о
руснацох и їх живоце у Бачки, може то найсц у горе
наведзеней кнїжки
Written by Mironsо |
